THE CEROC

© Copyright by the Endowment of the United States Institute of Peace

Written by Stephen P. Marks

ឥទ្ធិពលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីសលេីរដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន(Unofficial translation)

កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស តម្រូវឱ្យសភាធម្មនុញ្ញបង្កើតរដ្ឋធម្មនុញ្ញមួយ “នឹងប្រកាសថា កម្ពុជានឹងអនុវត្តលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរី ដោយផ្អែកលើពហុនិយម”។ ពាក្យថា “លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរី” ត្រូវបានសន្មតថាដោយសម្តេចព្រះសីហនុ ដែលបានអំពាវនាវឱ្យប្រទេសកម្ពុជាជារដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យសេរីក្នុងអំឡុងពេលការចរចាមុនៗ។ វាហាក់ដូចជាព្រះអង្គបានប្រើពាក្យនេះនៅក្នុងបរិបទនៃការចរចា ពីព្រោះគាត់សន្មតថាវាជាអ្វីដែលអ្នកតំណាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ្នកចូលរួមសំខាន់ៗផ្សេងទៀតនៅក្នុងសន្និសីទប៉ារីសចង់ឮ។ គំនិតនេះពិតជាមិនឆ្លុះបញ្ចាំងពីគោលការណ៍របស់រដ្ឋាភិបាលដែលគាត់បានអនុវត្តនៅពេលគាត់ជាស្តេច ឬជានាយករដ្ឋមន្ត្រីក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1950 ហើយសំណួរនៅតែទាក់ទងនឹងការសម្របខ្លួននៃទ្រឹស្តីនយោបាយលោកខាងលិចនៃសេរីនិយមទៅនឹងលក្ខខណ្ឌនៃសង្គមព្រះពុទ្ធសាសនា ក្រីក្របំផុត និងសង្គមកសិកម្មដូចជាកម្ពុជា។ កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីសមិនកំណត់ពាក្យនេះទេ បើទោះបីជាពួកគេបានរាប់បញ្ចូលធាតុទាំងប្រាំបីនៃដំណើរការបោះឆ្នោតដែលរដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវតែលើកឡើង ហើយនោះ សន្មតថាជាផ្នែកមួយនៃនិយមន័យនៃលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរី។

ទីមួយ ការបោះឆ្នោតត្រូវតែធ្វើឡើងជាទៀងទាត់ ដែលបុគ្គលអាចសន្មត់បានថា លក្ខខណ្ឌនៃសមាជិកសភាជាតិត្រូវតែមានកម្រិត ហើយសមាជិកត្រូវតែត្រូវបានជ្រើសរើសឡើងវិញ ឬបេក្ខជនថ្មីដែលត្រូវបានជ្រើសរើសដើម្បីកាន់កាប់អាសនៈក្នុងសភាបន្ទាប់ពីអាណត្តិផុតកំណត់។

ទីពីរ ការបោះឆ្នោតត្រូវតែជា “ពិតប្រាកដ” សន្មតថា ដំណើរការត្រូវតែគ្មានការបង្ខិតបង្ខំ។ លក្ខណៈវិនិច្ឆ័យនេះគឺជិតទៅនឹងគោលគំនិតនៃយុត្តិធម៌នៅក្នុងការបោះឆ្នោត។

ទី​៣ និង​ទី​៤ គឺ​សិទ្ធិ​បោះឆ្នោត និង​ការ​ឈរឈ្មោះអោយគេបោះឆ្នោត។

ទីប្រាំ ការមានសិទ្ធិបោះឆ្នោតត្រូវតែជាសកល។

ទីប្រាំមួយ និងទាក់ទងយ៉ាងជិតស្និទ្ធទៅនឹងសកលលោក គឺជាគោលគំនិតនៃការបោះឆ្នោតស្មើគ្នា ដែលមានន័យថា រាល់ការបោះឆ្នោតមានតម្លៃដូចគ្នា។ សិទ្ធិស្មើគ្នា និងជាសកល សន្មតថាមិនរើសអើង។

ទីប្រាំពីរ សន្លឹកឆ្នោតត្រូវតែសម្ងាត់។

ជាចុងក្រោយ ឧបសម្ព័ន្ធទី 5 ទាមទារឱ្យរដ្ឋធម្មនុញ្ញផ្តល់លទ្ធភាពពេញលេញ និងយុត្តិធម៌ក្នុងការរៀបចំ ដើម្បីចូលរួមក្នុងដំណើរការបោះឆ្នោត។ តម្រូវការនេះទាក់ទងនឹងការបង្កើត និងការប្រព្រឹត្តទៅនៃគណបក្សនយោបាយ លក្ខណៈសំខាន់នៃពហុនិយម និងលទ្ធភាពនៃការធ្វើយុទ្ធនាការដើម្បីទាក់ទាញអ្នកបោះឆ្នោត។

ធាតុទាំងប្រាំបីគ្របដណ្តប់ទិដ្ឋភាពផ្លូវការនៃអ្វីដែលត្រូវបានយល់ដោយ “លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរីនៅលើមូលដ្ឋាននៃពហុនិយម” ។ កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីសបានដោះស្រាយយ៉ាងត្រឹមត្រូវជាមួយនឹងបញ្ហាសំខាន់ៗក្រោយជម្លោះ-បទឈប់បាញ់ ការធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍ ការស្ដារឡើងវិញនូវអធិបតេយ្យភាព និងឯកភាព ការរៀបចំអន្តរកាល និងការស្តារឡើងវិញ និងការកសាងឡើងវិញ លើកលែងតែបញ្ហានៃការទទួលខុសត្រូវចំពោះការរំលោភបំពានកន្លងមក។ ការមិនមានឆន្ទៈក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាចុងក្រោយនេះ បានឈានទៅដល់ការដកពាក្យ “អំពើប្រល័យពូជសាសន៍” ចេញពីអត្ថបទនៃកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស ដែលសំដៅជំនួសឱ្យការធានាថា “គោលនយោបាយ និងការអនុវត្តពីអតីតកាល នឹងមិនអនុញ្ញាតឱ្យត្រឡប់មកវិញឡើយ” ។ ជាងនេះទៅទៀត គ្មានសេចក្តីព្រាងផ្សេងៗនៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលសំដៅលើការកាត់ទោស ឬការពិត និងការផ្សះផ្សាជាតិឡើយ។ ពួកគេ​មិន​បាន​លើក​ឡើង​អំពី​គោលនយោបាយ និង​ការ​អនុវត្ត​ពី​អតីតកាល​ទេ។ តម្រូវការក្នុងការរួមបញ្ចូល DK និងចិននៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀង និងជំនឿព្រះពុទ្ធសាសនាលើការផ្សះផ្សា និងសេចក្តីស្រឡាញ់ដោយគ្មានការសងសឹក គឺជាអំណះអំណាងដ៏ខ្លាំងក្លាក្នុងការពេញចិត្តចំពោះភាពស្ងៀមស្ងាត់បែបនេះ ប៉ុន្តែនិទណ្ឌភាពនៅតែបន្តជាកង្វល់ចម្បងនៃយុត្តិធម៌កម្ពុជា។ ប្រហែលជាការផ្តាច់ខ្លួន DK ក្នុងអំឡុងពេល PICC មិនមែនជាជម្រើសទេ ហើយការបោះឆ្នោតរបស់ចិនគឺចាំបាច់នៅក្នុងក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ។ ប៉ុន្តែការបដិសេធរបស់ DK ក្នុងការគោរពកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស និងការបន្តអំពើហឹង្សានឹងបង្ហាញអំពីភាពត្រឹមត្រូវនៃភាពលំបាកនៅពេលនៃសេចក្តីព្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។

ទោះក្នុងកាលៈទេសៈណាក៏ដោយ ផលិតផលនៃដំណើរការបង្កើតរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ 1993 គឺជាការកែប្រែនៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញមុនៗ ដែលរួមបញ្ចូលគ្នានូវធាតុផ្សំនៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ 1947 និង 1989 ជាមួយនឹងការកែលម្អសេរីភាវូបនីយកម្មមួយចំនួន ជាជាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលបានរៀបចំថ្មីនៅលើឧបសម្ព័ន្ធទី 5 ។ នេះបង្ហាញពីរបៀបដែលនយោបាយកម្ពុជាមានទំនោរទៅរកការឥទ្ធិពលពីលេីតួនាទីរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិនៅក្នុងទីក្រុងប៉ារីស។ ការលាយបញ្ចូលគ្នានៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ 1947 និង 1989 ពោលគឺការរួមផ្សំគំនិតរបស់អ្នកឈ្នះការបោះឆ្នោតរាជានិយមនៃរដ្ឋាភិបាលស្ថិរភាពជាមួយ CPP និងរដ្ឋកម្ពុជា (SOC) ជារដ្ឋាភិបាលមានអំណាចជាក់ស្តែង ជាដំណេីរធម្មតានៅក្នុងនយោបាយកម្ពុជា។

ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ចំណុចចាប់ផ្តើមនៃកិច្ចព្រមព្រៀងគឺជានិយមន័យដែលព្រមព្រៀងគ្នាជាអន្តរជាតិនៃអ្វីដែលមានន័យដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញដោយលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរីនៅលើមូលដ្ឋាននៃពហុនិយម។ អ៊ុនតាក់ វិនិច្ឆ័យដោយអចេតនាថា ខ្លួនគួរគោរពតាមមាគ៌ាកម្ពុជា ដោយអនុញ្ញាតឲ្យ ទីមួយ ភាគីខ្មែរក្រហមប្រព្រឹត្តផ្ទុយនឹងលិខិតបទដ្ឋាន និងស្មារតីនៃកិច្ចព្រមព្រៀង និងទីពីរ គណបក្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច និងគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា ដោះស្រាយការបោះឆ្នោតដែលមានជម្លោះតាមរយៈនយោបាយសុទ្ធសាធ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ រដ្ឋធម្មនុញ្ញគឺជាជនរងគ្រោះនៃអំណាចនយោបាយទាំងនោះ។ គេអាចប្រកែកបានថា រដ្ឋធម្មនុញ្ញមានមូលដ្ឋានលើវប្បធម៌ខ្មែរ ប្រសើរជាងករណីនេះ ប្រសិនបើអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលជោគជ័យក្នុងការធ្វើឱ្យភាគីនានាគោរពតាមគំនិតនៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញនិយមដែលបានព្រមព្រៀងនៅទីក្រុងប៉ារីស ឬផ្តល់ការណែនាំបន្ថែមលើការធ្វើរដ្ឋធម្មនុញ្ញលើសពីគោលការណ៍ណែនាំសម្រាប់ដំណើរការបោះឆ្នោតដែលមាននៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការស្តារនយោបាយឡើងវិញជាធម្មតាត្រូវបានអនុញ្ញាតសម្រាប់អំពើហិង្សានយោបាយជាច្រើន ការពន្យារពេលច្រេីនក្នុងការបង្កើតឧត្តមក្រុមប្រឹក្សានៃអង្គចៅក្រម ការបន្តនិទណ្ឌភាពសម្រាប់ DK និងជនល្មើសដែលត្រូវបានការពារដោយនយោបាយផ្សេងទៀត ការរឹតបន្តឹងលើសេរីភាពសារព័ត៌មាន និងកង្វះប្រព័ន្ធតុលាការឯករាជ្យ។ បញ្ហាទាំងនេះនឹងមិនត្រូវបានលុបចោលដោយគ្រាន់តែអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលឆ្លើយតបនឹងការអះអាងសុទិដ្ឋិនិយមហួសហេតុរបស់លោក ចែម ស្ងួន អតីតរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងយុត្តិធម៌ ដែលបានទទួលមរណៈភាពក្នុងឆ្នាំ 1999 ថាវាមិនមែនជា “រាជាធិបតេយ្យ ឬសាធារណរដ្ឋ ប៉ុន្តែជារដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រជាធិបតេយ្យ”។ ប៉ុន្តែដំណើរការបង្កើតរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងរដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលខិតទៅជិតទៅអ្វីដែលសម្រេចបាននៅអាហ្រ្វិកខាងត្បូង ប្រហែលជាបានលើកទឹកចិត្តឱ្យមានបរិយាកាសនយោបាយមិនសូវល្អ និងជំរុញលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យកាន់តែច្រើន។

The Influence of the Paris Agreements

The Paris Agreements required the constituent assembly to produce a constitution that “shall declare that Cambodia will apply a liberal democracy, based on pluralism.” The term “liberal democracy” has been attributed to Prince Sihanouk, who had called for Cambodia to be a liberal democratic state during earlier negotiations. It seems likely that he used this term in the context of the negotiations because he assumed it was what the U.S. representatives and other key participants in the Paris Conference wanted to hear. The concept certainly does not reflect the principles of government he applied when he was king or prime minister in the 1950s, and questions remain regarding the adaptability of the Western political theory of liberalism to the conditions of a Buddhist, extremely poor, and agrarian society such as Cambodia. The Paris Agreements do not define the term, although they enumerate eight elements of an electoral process that the constitution must mention and that, presumably, are part of the definition of liberal democracy.

First, elections must take place regularly, which one can assume to mean that the terms of national assembly members must be limited and that members must either be re- elected or a new candidate elected to occupy a seat in the assembly after the term expires.

Second, elections must be “genuine,” presumably meaning that the process must be free of manipulation. This criterion is close to the concept of fairness in an election.

Third and fourth are the rights to vote and to be elected.

Fifth, sufrage must be universal.

Sixth, and closely related to universality, is the concept of equal sufrage, meaning that every vote has the same value. Equal and universal sufrage supposes nondiscrimination.

Seventh, ballots must be secret.

Finally, Annex 5 requires that the constitution provide for full and fair possibilities to organize in order to participate in the electoral process. This requirement relates to the formation and functioning of political parties, the essential feature of pluralism, and the possibility of conducting a campaign to attract voters.

The eight elements cover the formal aspects of what is understood by “liberal democracy, on the basis of pluralism.” The Paris Agreements properly dealt with all of the main post-conflict issues—ceasefire, repatriation, restored sovereignty and unity, transitional arrangements, and rehabilitation and reconstruction—except for the issue of responsibility for past abuses. The unwillingness to address the latter issue went so far as to exclude the word “genocide” from the text of the Paris Agreements, which referred instead to ensuring that “the policies and practices of the past shall never be allowed to return.” Moreover, none of the various drafts of the constitution referred to prosecutions or truth and reconciliation; they did not even mention the policies and practices of the past. The need to include the DK and China in the agreement and the Buddhist belief in reconciliation and love without retribution are strong arguments in favor of such silence, but impunity continues to be a major concern of Cambodian justice. Perhaps alienating the DK during the PICC was not an option and the Chinese vote was needed in the UN Security Council. But DK refusal to respect the Paris Agreements and continued violence would have justified a harder line at the time of the constitution’s drafting.

In any event, the product of the constitution-making process in 1993 was essentially a reversion to previous constitutions—combining elements of the 1947 and 1989 constitutions, with some liberalizing improvements—rather than a newly structured constitution built on Annex 5. This illustrates how Cambodian politics tended to outweigh the United Nations’ role as guarantor of the integrity of the Paris Agreements. Mixing the 1947 and 1989 constitutions, that is, combining the royalist electoral victors’ conception of stable government with CPP and State of Cambodia (SOC) habits as de facto government, makes sense in Cambodian politics.

However, the starting point of the agreements was an internationally agreed-upon definition of what was meant constitutionally by a liberal democracy on the basis of pluralism. UNTAC judged unwisely that it should respect Cambodian ways by allowing, first, the DK to behave contrary to the letter and the spirit of the agreements, and second, FUNCINPEC and the CPP to resolve a disputed election through pure politics. Its merits notwithstanding, the constitution was a victim of that politicization. One can argue that the constitution is better grounded in Cambodian culture than would have been the case if the United Nations had succeeded in making the parties comply strictly with the ideas of constitutionalism agreed to in Paris, or provided more guidance on constitution making beyond the guidelines for an electoral process that were contained in the Paris Agreements. However, restoring politics as usual allowed for much political violence, extreme delays in creating the Supreme Council of the Magistracy, continued impunity for the DK and other politically protected perpetrators of abuse, restrictions on press freedoms, and the lack of an independent judiciary. These problems would not have been eliminated merely by adopting a constitution that met the overly optimistic claim of Chem Sngoun, former minister of justice, who died in 1999, that it was “neither monarchical, nor republican, but a democratic constitution.” But a constitution-making process and constitution that were closer to what was achieved in South Africa might have encouraged less brute politics and more democracy.

Read the whole book chapter in PDF